Przemysław Czapliński został laureatem jedenastej edycji Nagrody im. prof. Tadeusza Kotarbińskiego, jedynego w Polsce wyróżnienia dla autorów naukowych książek humanistycznych. Gala odbyła się w Filharmonii Łódzkiej i zgromadziła przedstawicieli świata nauki, kultury oraz studentów. Laureat otrzymał 70 tysięcy złotych na dalszy rozwój badań.
Rozbieżne emancypacje – panorama 5 dekad
Kapituła nagrody uhonorowała prof. Czaplińskiego za monumentalną publikację „Rozbieżne emancypacje. Przewodnik po prozie 1976–2020”, wydaną przez Wydawnictwo Literackie. Książka liczy 850 stron i obejmuje 17 rozdziałów, stanowiąc szeroką panoramę polskiej prozy ostatnich pięciu dekad.
Mowę mi odebrało, a to się nie często zdarza
mówił prof. Przemysław Czapliński, odbierając nagrodę.
Publikacja została doceniona za to, że przełamuje kryzys syntez historycznoliterackich, który pojawił się po postmodernistycznej dekonstrukcji.
Za fakt, że to, co uchodzi dziś w literaturoznawstwie za niemożliwe, stało się dzięki tej publikacji możliwe i realne
mówi prof. Krystyna Pietrych.
Laureat w swoim wystąpieniu zwrócił uwagę na rolę humanistyki w świecie zdominowanym przez technologię.
Humanistyka jest w stanie powstrzymać zbyt pospieszny rozwój technologii, aby ta technologiczna pętla nie zacisnęła się na społecznym gardle
podkreśla prof. Przemysław Czapliński.
Według niego humanistyka pełni funkcję ostrzegawczą, przypominając, że człowiek i społeczeństwo pozostają niedoskonałe. Jego zdaniem zadaniem humanistyki jest także próba tworzenia syntez, które łączą różnorodne elementy współczesnego świata – od ludzi i przedmiotów po technologie i media.
Literatura pod presją
Podczas gali rektor Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Rafał Matera, przypomniał słowa George’a R.R. Martina, Józefa Czechowicza i Umberto Eco o tym, że czytanie pozwala „żyć wielokrotnie”.
Czytanie redukuje stres o 70 proc. Oczywiście przy założeniu, że czytamy coś dobrego
mówił prof. Rafał Matera, rektor Uniwersytetu Łódzkiego.
Rektor zwrócił uwagę, że literatura musi dziś konkurować z natłokiem bodźców, takich jak media społecznościowe czy telefony. Podkreślił, że czytanie wartościowych książek ma dobroczynny wpływ na zdrowie psychiczne i rozwój wyobraźni.
Nominacje i prezentacje
Do tegorocznej edycji konkursu zgłoszono aż 73 książki, z których kapituła wybrała pięć finalistów. Oprócz nagrodzonej publikacji prof. Czaplińskiego znalazły się wśród nich:
- „Traumaland. Polacy w cieniu przeszłości” – Michała Bilewicza
- „Doświadczenie czasu w przestrzeni archiwum” – Danuty Ulickiej
- „Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty” – Karoliny Ćwiek-Rogalskiej
- „Peter Sloterdijk – ćwiczenia z prowokacji. Rzecz o niedogmatycznej teorii mediów” – Przemysława Wiatra
Podczas gali każda z nominowanych książek została zaprezentowana w formie krótkiej etiudy aktorskiej. Fragmenty interpretowała Szantal Strzelińska, absolwentka łódzkiej Szkoły Filmowej.
Historia nagrody
Nagroda im. prof. Tadeusza Kotarbińskiego została ustanowiona w 2015 roku, w ramach obchodów 70-lecia Uniwersytetu Łódzkiego. Jej patron był pierwszym rektorem uczelni, wybitnym filozofem i etykiem, który w swojej pracy podkreślał rolę „opiekuna spolegliwego” – człowieka empatycznego i otwartego na potrzeby innych.
W dotychczasowych edycjach zgłoszono blisko 700 prac z 200 polskich ośrodków naukowych. Laureatami byli m.in. Jan Strelau, Jerzy Zajadło, Dorota Sajewska, Andrzej Friszke, Maciej Świerkocki czy Andrzej Turowski. Nagroda stała się ważnym narzędziem promocji polskiej humanistyki i jej różnorodnych obszarów – od filozofii i historii po literaturoznawstwo i psychologię.
Znaczenie wyróżnienia
Nagroda imienia profesora Tadeusza Kotarbińskiego nie tylko wspiera finansowo badania, ale także promuje humanistykę jako dziedzinę, która potrafi diagnozować problemy współczesności. Jak podkreślił profesor Przemysław Czapliński, humanistyka nie rozwiązuje problemów, lecz wskazuje miejsca, gdzie one tkwią.
Humanistyka nie rozwiązuje problemów, ona pokazuje, gdzie te problemy tkwią
podsumował prof. Przemysław Czapliński.
To właśnie w tym tkwi jej siła – w zdolności do refleksji, krytycznego spojrzenia i tworzenia syntez, które pomagają zrozumieć świat.
Profesor Przemysław Czapliński
Przemysław Czapliński urodził się 6 listopada 1962 w Poznaniu. Polski literaturoznawca, krytyk literacki, eseista, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Absolwent polonistyki UAM, gdzie uzyskał magisterium w 1986 roku, a następnie doktorat (1992), habilitację (1998) i tytuł profesora (2002). Od początku związany z Instytutem Filologii Polskiej UAM, współtwórca Zakładu Antropologii Literatury. Jest członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk.
W swojej pracy badawczej zajmuje się historią i teorią literatury XX i XXI wieku, socjologią literatury, przemianami rynku książki i czytelnictwa, a także rolą literatury w kulturze późnej nowoczesności. Interesuje go literatura jako medium, problematyka emocji społecznych (gniew, strach, wstyd, duma), a także obecność Holokaustu w literaturze i filozofii.
Przemysław Czapliński jest autorem wielu książek krytycznoliterackich, m.in.: Polska do wymiany (2009), Resztki nowoczesności (2011), Poruszona mapa (2016) oraz Rozbieżne emancypacje. Przewodnik po prozie 1976–2020 (2025). Redaktor tomów zbiorowych, takich jak Nowoczesność i sarmatyzm (2011), Literatura ustna (2011) czy Kamp. Antologia przekładów (2013).
Uważany jest za jednego z najważniejszych współczesnych krytyków literackich, którego prace znacząco wpłynęły na sposób interpretowania polskiej prozy po 1989 roku.
