W sercu województwa łódzkiego, w niewielkiej miejscowości Nieborów, stoi jeden z najbardziej monumentalnych i najlepiej zachowanych pałaców magnackich w Polsce. Ta barokowa rezydencja, niegdyś należąca do potężnego rodu Radziwiłłów, jest dziś oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie, znanym jako Muzeum w Nieborowie i Arkadii. Przebywając na jego terenie, odbywamy prawdziwą podróż w czasie, śledząc zmieniające się mody, gusta i – co najważniejsze – burzliwe dzieje polskiej arystokracji, które przetrwały w niezmienionym stanie przez ponad trzysta lat.
Od średniowiecznego dworu do barokowej świetności
Historia majątku sięga XIV wieku, kiedy to pojawiają się pierwsze wzmianki o Nieborowie. Jednak to druga połowa XVII wieku okazała się przełomowa dla kształtu rezydencji. Majątek trafił w ręce prymasa Michała Stefana Radziejowskiego, który około 1690 roku zlecił przebudowę istniejącego dworu. Projekt nowej, barokowej siedziby powierzono jednemu z największych mistrzów epoki – Tylmanowi z Gameren.
W efekcie powstała symetryczna, dwuwieżowa bryła, charakteryzująca się łamanym dachem i bogatym detalem architektonicznym.
Mimo różnych zawirowań i trudnych dziejowych wydarzeń, pałac przetrwał w niezmienionym stanie od czasu, kiedy został wybudowany. Wnętrza ulegały zmianom, ponieważ zmieniała się moda, zmieniały się potrzeby właścicieli. Każde z kolejnych pokoleń wnosiło od siebie coś nowego
mówi Monika Antczak, kurator Muzeum w Nieborowie i Arkadii.
Po Radziejowskim, pałac w Nieborowie przechodził przez ręce rodów Towiańskich, Lubomirskich, a nawet Michała Kazimierza Ogińskiego, który w latach 1766–1768 zapoczątkował przebudowę wnętrz w modnym stylu rokoko.
Złoty wiek Nieborowa – epoka Radziwiłłów
Prawdziwy rozkwit Nieborów przeżywał od 1774 roku, kiedy dobra zakupił książę Michał Hieronim Radziwiłł, wojewoda wileński. Wraz z żoną, Heleną z Przeździeckich Radziwiłłową, uczynili z Nieborowa centrum życia towarzyskiego i kulturalnego epoki oświecenia.
Michał Hieronim Radziwiłł przebudował pałacowe wnętrza w duchu klasycyzmu, gromadząc przy tym bezcenną kolekcję malarstwa europejskiego (w tym dzieła Rubensa i Rembrandta), mebli, porcelany, a także bogate zbiory biblioteczne.
Najbardziej charakterystyczne są te pomieszczenia, które już zostały zaaranżowane przez rodzinę Radziwiłłów. Ich obecność jest tutaj najbardziej widoczna. Każdy przedmiot, który jest pokazywany w pałacu należał do rodziny Radziwiłłów
mówi Monika Antczak.
Arcydzieło ogrodowej sztuki: Ogród w Arkadii
Równocześnie z pałacem, na początku lat 80. XVIII wieku, Helena Radziwiłłowa stworzyła kilka kilometrów dalej słynny Ogród Romantyczny w Arkadii – jeden z najpiękniejszych ogrodów sentymentalno-romantycznych w Europie.
To idylliczne założenie, zaprojektowane częściowo przez Szymona Bogumiła Zuga, pełne jest pawilonów (jak Świątynia Diany), rzeźb i symbolicznych ruin, będąc miejscem kontemplacji, rozważań nad historią i naturą. Do Nieborowa przeniesiono także cenne rzeźby z Arkadii, w tym antyczne popiersie Głowy Niobe (III wiek n.e.), które zdobi główną klatkę schodową pałacu.
Zwiedzanie pałacu: Wnętrza, które opowiadają historię
Pałac w Nieborowie jest unikatowy, ponieważ jako jedna z nielicznych rezydencji zachował oryginalne wyposażenie, oferując zwiedzającym autentyczny wgląd w życie dawnej arystokracji.
Reprezentacyjne sale i unikatowe zbiory
- Salon Czerwony: Urządzony w stylu rokoka przez Michała Kazimierza Ogińskiego, zachwyca intensywnym odcieniem tkaniny na ścianach, kontrastującym z jasnymi sztukateriami. Centralne miejsce zajmuje portret Anny Orzelskiej, nieślubnej córki Augusta II Sasa.
- Sala Biała: Pierwotnie kaplica, później sala balowa. Jej nazwa pochodzi od jasnej kolorystyki i bogatej, kremowo-białej sztukaterii.
- Sypialnia Księcia: Można tu podziwiać unikatowe łóżko à la polonaise – jeden z dwóch zachowanych egzemplarzy tego typu w polskich zbiorach.
- Klatka Schodowa: Uwagę przyciągają ściany i sufit pokryte około siedmioma tysiącami holenderskich płytek ceramicznych z Harlingen i Delft. Ciekawostką jest jeden z kaflów, celowo odwrócony, w odmiennym kolorze.
Opowiadając historię Nieborowa mówimy o domu rodziny Radziwiłłów. Nie chcemy, żeby to muzeum było odbierane w sposób instrumentalny, że to kolejne muzeum wnętrz, kolejna rezydencja – to jest dom
podkreśla Monika Antczak, zapraszając do poznania osobistego wymiaru tego miejsca.
Od magnackiej siedziby do Muzeum Narodowego
Pałac w Nieborowie należał do rodziny Radziwiłłów aż do lutego 1945 roku. Paradoksalnie, to właśnie jego użytkowanie przez Niemców podczas II wojny światowej uchroniło rezydencję przed większymi zniszczeniami i dewastacją typową dla opuszczonych dworków.
Po wysiedleniu Radziwiłłów przez władze sowieckie, majątek przejęło państwo polskie. W 1945 roku, dzięki porozumieniu ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie, Stanisława Lorentza, z księciem Januszem Radziwiłłem, powołano do życia Muzeum w Nieborowie i Arkadii. Ta decyzja uchroniła pałac i jego cenne zbiory, czyniąc go ważnym ośrodkiem muzealnym i jednym z nielicznych, które zachowały autentyczne historyczne wyposażenie.
Nieborów współcześnie i pilne prace konserwatorskie
Obecnie Pałac w Nieborowie nie tylko udostępnia wnętrza do zwiedzania, ale też jest żywym ośrodkiem kultury, goszcząc wystawy, koncerty i będąc popularnym tłem dla produkcji filmowych (kręcono tu m.in. sceny do Lalki i Akademii Pana Kleksa).
Muzeum nieustannie dba o stan techniczny perły baroku. Aktualnie trwa remont dachu korpusu głównego, który jest wymieniany po ponad 50 latach od ostatniej renowacji. Koszt tych prac, wynoszący blisko 3,5 miliona złotych, został pokryty dzięki dotacji celowej z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
Informacje praktyczne i zwiedzanie
Kompleks Pałacowy w Nieborowie to idealne miejsce na całodniową wycieczkę. Pałac otoczony jest pięknym, barokowym ogrodem regularnym (w stylu francuskim) z imponującymi dwoma platanami, posadzonymi około 1770 roku, oraz Manufakturą Majoliki Nieborowskiej, która kontynuuje tradycję artystycznej ceramiki.
- Lokalizacja: Nieborów, powiat łowicki, woj. łódzkie.
- Dojazd: Z Łodzi lub Warszawy najlepiej skorzystać z autostrady A2 (zjazd Skierniewice).
- Zwiedzanie: Pałac i ogrody są dostępne dla zwiedzających. Godziny otwarcia różnią się w zależności od sezonu (w sezonie letnim zazwyczaj 10.00–18.00).
- Ciekawostka: W ogrodach można spacerować z psem (za symboliczną opłatą), a także istnieje możliwość wynajęcia pokojów gościnnych w Pawilonie Myśliwskim, co pozwala poczuć się jak dawny rezydent. Muzeum oferuje również bezpłatne zwiedzanie w wybrane dni, co warto sprawdzić przed planowaną wizytą.
Pałac w Nieborowie, wpisany wraz z Arkadią na listę Pomników Historii, pozostaje miejscem, gdzie historia Polski, jej sztuka i architektura spotykają się w pełnym splendorze, oferując niezapomniane wrażenia.
