W samym sercu piotrkowskiej starówki stoi kościół ewangelicko-augsburski, którego dzieje splatają się z historią miasta, przemianami politycznymi i kulturowymi oraz współczesnymi wyzwaniami związanymi z ochroną zabytków. To jedna z najstarszych i najbardziej niezwykłych wspólnot luterańskich w centralnej Polsce.
Barokowe początki: pijarzy i ich świątynia
Budowę obecnego kościoła rozpoczęli pijarzy w 1689 roku. Zakon, znany z prowadzenia szkół, stworzył monumentalną świątynię w stylu barokowym, której fasada z trójkątnym frontonem i wieżami do dziś zachwyca turystów. Wnętrze podporządkowano ideałom edukacyjnym – jednonawowy układ, szeroki chór muzyczny i przejrzysty podział przestrzeni sprzyjały nauczaniu religii. Barokowy ołtarz główny, bogato zdobiony, przetrwał do naszych czasów.
Świątynia była centrum życia szkolnego – odbywały się tu uroczystości, przedstawienia teatru pijarskiego i publiczne egzaminy. Kasata zakonu w 1793 roku przerwała tę erę, lecz kościół nie został opuszczony.
Rzadki przypadek: katolicka świątynia w rękach luteran
W 1795 roku pruska administracja przekazała dawny kościół pijarski lokalnej gminie ewangelickiej. Było to wydarzenie wyjątkowe – zazwyczaj takie obiekty przejmowała władza świecka. Od tego momentu, już ponad 220 lat, świątynia służy wspólnocie luterańskiej. Wnętrze dostosowano do nowej liturgii, zachowując jednak wiele barokowych elementów. W 1939 roku zainstalowano organy Stefana Krukowskiego, które do dziś wymagają renowacji.
Piotrków Trybunalski nigdy nie był regionem masowego luteranizmu, ale kameralny charakter wspólnoty nadaje jej wyjątkowy klimat.
Dzisiaj społeczność ewangelicka w Piotrkowie liczy około osiemdziesięciu osób. Przed wojną było tutaj 3,5 tysiąca wiernych ewangelików
mówi ksiądz Wiesław Żydel.
Nabożeństwa i prace społeczne opierają się na aktywnej grupie parafian, którzy znają się od lat. Każdy ma swoje miejsce i realny wpływ na życie kościoła.
Ewangelicy w życiu Piotrkowa: szkoły, pomoc i kultura
Parafia odegrała ważną rolę w rozwoju miasta. W XIX i XX wieku luteranie prowadzili szkoły elementarne, często otwarte dla dzieci innych wyznań. Przy parafii działała stołówka dla ubogich i sierot, a życie kulturalne wzbogacały koncerty organowe i działalność chóru.
spólnota współtworzyła wielowyznaniową mozaikę Piotrkowa, obok katolików, Żydów i prawosławnych. Teraz życie parafii oprócz strefy duchowej koncentruje się na stałej opiece nad 300-letnią świątynią.
Jesteśmy odpowiedzialni za utrzymanie tego zabytku, a stan kościoła jest bardzo dobry dzięki systematycznym remontom od 2009 roku
podkreśla ksiądz Wiesław Żydel.
Parafia pozyskała około 100 tysięcy złotych dotacji (32 tysiace złotych z urzędu miasta w 2024 roku oraz 73 tysiące złotych z programu „Łódzkie dla zabytków”), dzięki którym udało się: wymienić stolarkę, zmodernizować instalację elektryczną, zaizolować fundamenty i odnowić wnętrze. Obecnie trwają prace przy konserwacji drewnianych empor.
Kościół wpisano do rejestru zabytków w 1967 roku. Ochroną objęto także budynki parafialne przy ulicy Rwańskiej oraz XIX-wieczny cmentarz z cennymi nagrobkami.
Kościół ewangelicko-augsburski nadal żyje
Dzisiejszy kościół ewangelicko-augsburski w Piotrkowie Trybunalskim pozostaje najstarszą nieprzerwanie czynną świątynią protestancką w regionie. Odbywają się tu nabożeństwa, koncerty i spotkania, które łączą tradycję trzech stuleci z energią współczesnej wspólnoty. Mimo niewielkiej liczby wiernych, parafia skutecznie strzeże zarówno materialnego, jak i duchowego dziedzictwa.
Historia kościoła ewangelicko-augsburskiego pokazuje, że nawet mała wspólnota potrafi zachować i pielęgnować dziedzictwo, które ma znaczenie dla całego regionu. Wpisuje się w wielokulturową tradycję miasta i przypomina o roli ewangelików w rozwoju lokalnej społeczności.
